Sanxhaku i Dukagjinit dhe dy regjistrimet e viteve 1571 dhe 1591

454

Pjesa e parë : Lezha, Debri, Spasi, Puka, Iballa, Fanti i Madh dhe i Vogël, Mirdita, Zadrima dhe Rragami

Sanxhaku i Dukagjinit ishte një ndër sanxhaqet që formonin vilajetin e Rumelisë gjatë periudhës së sundimit klasik osman. Rumelija ishte një nga dy nënndarjet e mëdha administrative të Perandorisë Osmane, që bashkë me Vilajetin e Anadollit lindën dhe u zhdukën së bashku me Perandorinë (në periudha të caktuara të historisë osmane ka pasur edhe nëndarje të tjera të mëdha siç qe ajo e Hixhazit dhe e Afrikës Veriore që qenë më jetëshkurtra).

Në lidhje me themelimin e sanxhakut të Dukagjinit janë përcaktuar nga historianët dhe studiuesit data të ndryshme, në varësi të dokumentacioneve historike që ata kanë pasur në dispozicion. Gjithashtu nuk mund të anashkalohet mundësia që sanxhaku të ketë ekzistuar në periudha të ndryshme, mes të cilave edhe nëse de jure ka ekzistuar, de facto pushteti osman nuk ka ekzistuar. Duke pasur parasysh këtë fakt mund të themi se data e dokumentuar e themelimit të parë të Sanxhakut të Dukagjinit është viti 1436¹.

Kjo datë e dokumentuar na lejon të krijojmë hipotezën se Sanxhaku i Dukagjinit së bashku me pjesën tjetër të Sanxhakut Arvanid duhet të jetë krijuar gjatë sundimit të sulltan Mehmetit I, pas viteve 1415. Me shumë gjasa treva e Dukagjinit, më saktë një pjesë e saj u përfshi në mosbindjen e përgjithshme që filloi me kryengritjen e Skënderbeut pas vitit 1444. Mjafton të kujtojmë se regjistruesit e regjistrit të Sanxhakut të Dukagjinit kazanë e Spasit, Pukës dhe Iballës i kanë regjistruar edhe me emrat Pulti i Lekës, ndërsa në një rast e kanë regjistruar në formën Pulti i Lekë Zaharisë.

Situata duhet të ketë vazhduar e tillë deri në vitin 1468, kur pas fushatës osmane të drejtuar nga Mehmeti II u krye edhe regjistrimi i trevave që kishin marrë pjesë në kryengritjen e Skënderbeut dhe u ndërtua kalaja e Elbasanit ².

Sanxhaku i Dukagjinit dokumentohet për herë të dytë në regjistrin e taksës së xhizjes së Rumelisë në vitin 1491, ndonëse kadiu i Dukagjinit njoftonte se nuk ishte e lehtë për t’u grumbulluar mbledhja e xhizjes në këtë sanxhak.

Në lidhje me regjistrimin e detajuar të sanxhakut të Dukagjinit deri më sot janë konstatuar vetëm dy regjistra të llojit tahrir.

Regjistri i parë gjendet në Arkivin Osman të Stambollit, në fondin e Regjistrave Tahrir, me numër 499. Regjistri mban datën 1571 (978 Hixhri).

Regjistri i dytë deri në vitin 2018 gjendej në qytetin e Ankarasë, në Arkivin e Tapive që varet nga Ministria e Punëve Publike. Prej vitit 2018 fondi i regjistrave me vlerë historike u transferua në Arkivin Osman të Stambollit. Ai mban indikacionin arkivor, TKGM, No. 62 dhe ka datën 1591 (evail xhymadelevel 999 H).

Sanxhaku i Dukagjinit formohej nga kazatë e Debrit, Spasit, Pukës, Iballës, Fandi i Madh, Fandi i Vogël, Mirdita, Rudina, Domoshtica, Pashtrik, Luma, Gora, Opoja, Dibra, Zadrima dhe Rragami.

Në këtë artikull do të trajtohen vetëm një pjesë e kazave, ndërsa në numrin e ardhshëm të revistës Albanon do të trajtohen kazatë e tjera.

Kazatë Grbavçe, Zhupa, Malonshik, Ploshevica, Cetina, Rjeka, Cernica, Grblan i Sipërm dhe Grblan i Poshtëm që janë regjistruar në regjistrin e vitit 1571 të sanxhakut të Dukagjinit, megjithëse nuk bënin pjesë në këtë sanxhak dhe sot gjenden brenda kufijve të Republikës së Malit të Zi, nuk do të trajtohen as në këtë artikull, as në artikullin pasardhës. Në dallim nga kazatë e tjera të sanxhakut të Dukagjinit, që do të trajtohen në numrin e ardhshëm të revistës Albanon , procesi i islamizimit ende është i ngadaltë edhe në fundin e shekullit të XVI. Myslimanët janë regjistruar në formë vatrash, beqarë dhe të sapomartuar (benak). Tërheq vëmendjen fakti që në disa raste, vatrat myslimane të regjistruara në vitin 1571 nuk shfaqen në vitin 1591. Gjatë kësaj periudhe familjet në fjalë duhet të kenë emigruar në fshatra ose qytete të tjera.

Artikullin e plotë dhe tabelat mund ti shfletoni në revistën ALBANON :https://albanica.al/albanon/article/view/137/111

Osmanlı Arşiv Belgelerinde Arnavutluk / Shqipëria në dokumentet arkivale otomane, Botim i Arkivit Osman, İstanbul 2008, fq. 270[↩]
Regjistri osman gjendet në arkivin osman nën referencën arkivore BOA, MAD.d, No. 805. Pjesa për Shqipërinë është përkthyer në shqip dhe gjendet në botimin Selami Pulaha, Lufta shqiptaro-turke në shekullin e XV: Burime osmane, Tiranë 1968, f. 326-374[↩]